eso2205tr — Bilim Bülteni

Gökbilimciler bir gezegen-oluşum diskindeki en büyük molekülü keşfetti

08 Mart 2022

Hollanda Leiden Gözlemevi’ndeki araştırmacılar Şili’deki Atacama Büyük Milimetre/milimetre-altı Dizgesi’ni (ALMA) kullanarak bir gezegen-oluşum diskinde ilk kez dimetil eter tespit etti. Dokuz atomuyla bu şimdiye kadar bu tür bir diskte bulunan en büyük moleküldür. Ayrıca yaşamın oluşumuna katkı sağlayan daha büyük organik moleküllerin öncüsü özelliğindedir.

Bu sonuçlardan gezegenimizdeki yaşamın kökeni hakkında daha fazla şey öğrenebilir ve diğer gezegen sistemlerindeki potansiyel yaşam için fikir edinebiliriz. Bulgularımızın büyük resimdeki yerini görmek heyecan verici,” diyor bugün Astronomy & Astrophysics’te yayımlanan çalışmanın baş yazarı, Leiden Üniversitesi ve Leiden Gözlemevi’nden yüksek lisans öğrencisi Nashanty Brunken.

Dimetil eter yıldız oluşum bulutlarında yaygın olarak görülen bir organik molekül olmasına rağmen şimdiye kadar bir gezegen-oluşum diskinde hiç bulunmamıştı. Araştırmacılar ayrıca dimetil eter gibi karmaşık bir molekül olan ve yine daha büyük organik moleküllerin yapı taşı görevi gören metil format tespiti de gerçekleştirdi.

Sonunda bu daha büyük moleküllerin disklerde tespit edilmesi gerçekten heyecan verici. Bir süre onları gözlemenin pek mümkün olmadığını düşünmüştük,” diyor yine Leiden Üniversitesi’nden araştırmacı ve eş-yazar Alice Booth.

Moleküller genç yıldız IRS 48 (Oph-IRS 48 olarak da biliniyor) etrafındaki gezegen oluşum diskinde, ESO’nun ortağı olduğu ALMA’nın yardımıyla bulundu. IRS 48 Yılancı takım yıldızı doğrultusunda, 444 ışık-yılı uzaklıkta yer almaktadır ve diski içindeki asimetrik, ceviz şekilli “toz tuzağı” nedeniyle çok sayıda çalışmaya konu olmaktadır. Yeni doğan bir gezegen ya da yıldız ile toz tuzağı arasındaki bir yoldaş yıldız nedeniyle oluşan bu bölge, bir araya gelerek büyüyen ve kilometre-boyutlarındaki kuyruklu yıldızlar, asteroidler ve hatta gezegenler gibi nesneleri oluşturma potansiyeline sahip milimetre-boyutlarında çok sayıda toz taneciği içermektedir.  

Dimetil eter gibi çoğu karmaşık organik molekülün yıldız oluşum bulutlarında yıldızların oluşumlarından bile önce ortaya çıktıkları düşünülüyor. Bu soğuk ortamlarda, atomlar ve karbon monoksit gibi basit moleküller toz taneciklerine yapışarak bir buz tabakası oluşturur ve daha karmaşık moleküllerin oluşmasıyla sonuçlanan kimyasal tepkimelere uğrarlar. Araştırmacılar yeni bir çalışmayla IRS 48 diskindeki toz tuzağında, karmaşık moleküllerce zengin buzla kaplı toz tanecikleri içeren bir buz rezervi olduğunu keşfetti. ALMA şimdi diskin bu bölümünde dimetil eter moleküllerini işaret eden sinyaller buldu: IRS 48’den gelen ısı buzu doğrudan gaza çevirerek soğuk bulutlardan dışarıya atılan moleküllerin tespit edilebilir hale gelmesine neden olmaktadır.

Bunu daha da heyecanlı hale getiren şey şu, artık biliyoruz ki bu daha büyük karmaşık moleküller disk içinde oluşan gezegenleri beslemek için kullanılabilir,” şeklinde açıklıyor Booth. “Bu moleküller çoğu sistemde buz içinde gizlenmiş olduğundan bu durum daha önce bilinmiyordu.

Dimetil eterin keşfi yıldız oluşum bölgelerinde yaygın olarak tespit edilen çoğu karmaşık molekülün de gezegen oluşum disklerindeki buzlu yapılarda bulunabileceğine işaret ediyor. Bu moleküller yaşamın temel yapı taşları olan amino asitler ve şekerler gibi prebiyotik moleküllerin öncülleridir.

Oluşumları ve evrimleri incelendiğinde, araştırmacılar prebiyotik moleküllerin nasıl olup da bizimki gibi gezegenlerle sonuçlandığını daha iyi anlayabilecek. “Artık bu karmaşık moleküllerin bulutlar ve yıldızlardan, gezegen oluşum disklerine ve kuyruklu yıldızlara kadar olan tüm seyahatini izlemeye başladığımız için oldukça memnunuz. Daha fazla gözlemle Güneş Sistemi’mizdeki prebiyotik moleküllerin de kökenini anlamaya bir adım daha yaklaşmayı ümit ediyoruz,” diyor çalışma ekibinden Leiden Gözlemevi araştırmacısı Nienke van der Marel.

Şu anda Şili’de inşa halinde olan ve bu on yılın sonunda faaliyete geçecek ESO’nun Aşırı Büyük Teleskobu (ELT) ile IRS 48’in gelecekteki çalışmaları, ekibin Dünya benzeri gezegenlerin oluşabileceği diskin iç kısımlarındaki kimyasal yapıyı araştırmasını sağlayacak.

Daha fazla bilgi

Bu araştırma "A major asymmetric ice trap in a planet-forming disk: III. First detection of dimethyl ether" (doi: 10.1051/0004-6361/202142981) başlıklı bir makale olarak Astronomy and Astrophysics’te yayımlanmak üzere sunulmuştur.

Bu araştırma 2022 Dünya Kadınlar Günü’nde yayımlanmış olup, çalışmayı gerçekleştiren altı kadın araştırmacıyı ön plana çıkarmaktadır.

Araştırma ekibinde Nashanty G. C. Brunken (Leiden Observatory, Leiden University,  Netherlands [Leiden]), Alice S. Booth (Leiden), Margot Leemker (Leiden), Pooneh Nazari (Leiden),  Nienke van der Marel (Leiden) ve Ewine F. van Dishoeck (Leiden Observatory, Max-Planck-Institut für Extraterrestrische Physik, Garching, Germany) yer almaktadır.

Avrupa Güney Gözlemevi (ESO) dünya genelindeki bilim insanlarına, tümünün faydasına olacak şekilde, Evren’in gizemlerini keşfetme fırsatı sunmaktadır.  Araştırmacıların heyecan verici sorulara yanıt aradıkları ve gökbilimine olan merakı yaygınlaştırdığı, yer konuşlu birinci sınıf gözlemevlerini tasarlayıp, inşasını ve işletilmesini gerçekleştirerek gökbilimde küresel iş birliğini destekliyoruz. 1962 yılında hükümetler-arası bir kurum olarak kurulan ESO, bugün 16 Üye Ülke (Avusturya, Belçika, Çekya, Danimarka, Fransa, Finlandiya, Almanya, İrlanda, İtalya, Hollanda, Polonya, Portekiz, İspanya, İsveç, İsviçre ve Birleşik Krallık), ev sahibi olarak Şili ve Stratejik Ortak olarak Avustralya tarafından desteklenmektedir. ESO’nun genel merkezi ile ziyaretçi merkezi ve ESO Süpernova planetaryumu Almanya’daki Münih yakınlarında yer alırken, gökyüzünü gözlemek için eşsiz koşullara sahip olan Şili’deki Atacama Çölü teleskoplara ev sahipliği yapmaktadır. ESO üç farklı gözlem yerleşkesi işletmektedir: La Silla, Paranal ve Chajnantor. ESO Paranal’da Çok Büyük Teleskop ve onun Girişimölçerini, ek olarak iki tarama teleskobu olan, kırmızı-ötesinde çalışan VISTA ile görünür ışıktaki VLT Tarama Teleskobu’nu işletmektedir. Yine Paranal’da ESO dünyanın en büyük ve en duyarlı gama-ışın gözlemevi olan Cherenkov Teleskop Dizgesi Güney’e ev sahipliği yapacak ve işletecektir. Uluslararası ortakları ile ESO Chajnantor’da gökyüzünü milimetre ve milimetre-altı aralığında gözleyen iki tesis olan APEX ve ALMA’yı işletmektedir. Paranal yakınlarındaki Cerro Armazones’te “dünyanın gökyüzünü izleyen en büyük gözü” olacak ESO’nun Aşırı Büyük Teleskobu’nu inşa ediyoruz. Şili Santiago’daki ofislerimizden ülkedeki operasyonlarımızı destekleyerek Şili toplumunu ve ortaklarımızı ilgili süreçlere dahil ediyoruz.

ESO Basın Bültenlerinin çevirileri ESO Bilim Toplum Ağı’nda (ESON) bulunan ESO üyesi ve diğer ülkelerdeki bilim toplum uzmanları ve bilim iletişimcileri tarafından gerçekleştirilmektedir. ESON Türkiye çeviri ekibinde Orta Doğu Teknik Üniversitesi (Ankara) ve Çağ Üniversitesi – Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi’nden (Mersin) uzman kişiler yer almaktadır.

Bağlantılar

İletişim

Arif Solmaz
Çağ Üniversitesi - Uzay Gözlem ve Araştırma Merkezi
Mersin, Türkiye
Tel: +90 324 651 48 00
E-posta: arifscag@gmail.com

Nashanty Brunken
Leiden Observatory, Leiden University
Leiden, The Netherlands
E-posta: brunken@strw.leidenuniv.nl

Alice Booth
Leiden Observatory, Leiden University
Leiden, The Netherlands
Tel: +31 71 527 5737
E-posta: abooth@strw.leidenuniv.nl

Nienke van der Marel
Leiden Observatory, Leiden University
Leiden, The Netherlands
Tel: +31 71 527 5872
E-posta: nmarel@strw.leidenuniv.nl

Bárbara Ferreira
ESO Media Manager
Garching bei München, Germany
Tel: +49 89 3200 6670
Cep: +49 151 241 664 00
E-posta: press@eso.org

Connect with ESO on social media

Bu bir ESO Basın Bülteni çevirisidir eso2205.

Bülten Hakkında

Bülten No.:eso2205tr
Adı:IRS 48, Oph-IRS 48
Tür:Milky Way : Star : Circumstellar Material : Disk : Protoplanetary
Facility:Atacama Large Millimeter/submillimeter Array
Science data:2022A&A...659A..29B

Görüntüler

Dimethyl ether spotted in disc around IRS 48 star
Dimethyl ether spotted in disc around IRS 48 star
sadece İngilizce
Molecules in the disc around the star IRS 48
Molecules in the disc around the star IRS 48
sadece İngilizce
Molecules in the disc around the star IRS 48  (composite)
Molecules in the disc around the star IRS 48 (composite)
sadece İngilizce
ALMA image of comet factory around Oph-IRS 48
ALMA image of comet factory around Oph-IRS 48
sadece İngilizce
ALMA and VLT image of comet factory around Oph-IRS 48
ALMA and VLT image of comet factory around Oph-IRS 48
sadece İngilizce
ALMA image of dust trap/comet factory around Oph-IRS 48 (annotated)
ALMA image of dust trap/comet factory around Oph-IRS 48 (annotated)
sadece İngilizce
The location of the system Oph-IRS 48 in the constellation of Ophiuchus
The location of the system Oph-IRS 48 in the constellation of Ophiuchus
sadece İngilizce

Videolar

Largest Molecule yet Spotted in a Planet-forming Disc (ESOcast 253 Light)
Largest Molecule yet Spotted in a Planet-forming Disc (ESOcast 253 Light)
sadece İngilizce
Artist’s animation of the dust trap in IRS 48
Artist’s animation of the dust trap in IRS 48
sadece İngilizce
Zooming in on the Oph-IRS 48 system
Zooming in on the Oph-IRS 48 system
sadece İngilizce