Komunikat prasowy

Astronomowie uzyskali najmocniejszy dowód na to, że Betelgeza ma towarzyszkę

„Zakończenie trwających wiek poszukiwań”

28 lipca 2026

VLT images of Betelgeuse and its companion (Źródło: ESO/M. Montargès et al. Background: N. Rissinger (skysurvey.org))

W końcu astronomowie mają niezbite dowody, że Betelgeza, jedna z najsłynniejszych gwiazd na nocnym niebie, nie jest samotna. Przy pomocy Bardzo Dużego Teleskop (VLT), należącego do Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO), zespół kierowany przez francuskiego badacza Miguela Montargèsa uzyskał najwyraźniejszy w historii obraz obiektu, który zapewne jest Betelgezą B, gwiazdą na orbicie wokół Betelgezy. „To zakończenie trwających wiek poszukiwań”, mówi Montargès.

Pokazaliśmy, że Betelgeza nie jest pojedyncza, a ma słabą towarzyszkę gwiazdową, mówi Montargès, astronom z Observatoire de Paris – PSL we Francji, pierwszy autor pracy opublikowanej dzisiaj w Astronomy & Astrophysics. Betelgeza – czerwonawa gwiazda w gwiazdozbiorze Oriona, która jest łatwo widoczna nieuzbrojonym okiem i o której wiadomo, iż zmienia jasność – jest obserwowana od tysiącleci, ale nadal zaskakuje astronomów.

Podskoczyłem na krześle, gdy zobaczyłem przeprocesowany obraz, wspomina Montargès. Astronomowie szukali potencjalnej towarzyszki, pierwotnie zaproponowanej, aby wyjaśnić zmiany jasności Betelgezy, od około stulecia, ale bez powodzenia. Dwa badania opublikowane w 2024 roku przewidywały, ze w grudniu tamtego roku towarzyszka będzie najdalej od Betelgezy, a więc będzie ją łatwiej dostrzec. Montargès i jego zespół zabrali się do pracy, obserwując gwiazdę przy pomocy teleskop VLT w grudniu 2024 roku i spędzając kilka miesięcy na przetwarzaniu danych.

Szczerze mówiąc, sądziłem, że nie mamy odpowiedniej czułości, aby wykryć Betelgezę B, tak jak przewidywano, wyjaśnia Montargès. Ale zobaczyliśmy ją, gdyż jest bardziej masywna niż sądzono! Pierwotnie uważano, że moze mieć masę zbliżoną do masy Słońca, ale nowe obserwacje pokazały, że Betelgeza B ma od dwóch do trzech razy większą masę niż Słońce. Niesamowity jest fakt, iż nadal jesteśmy w stanie odkryć bliską towarzyszkę, masywniejszą i jaśniejszą niż Słoce, wokół tak dobrze zbadanej gwiazdy, podkreśla Montargès. To są najlepsze momenty w badaniach naukowych: zobaczyć coś nowego, nieoczekiwanego!

Betelgeza B została zobrazowana bezpośrednio, co oznacza że zostało zarejestrowane światło od samej gwiazdy, przy pomocy instrumentu na teleskopie VLT na chilijskiej Pustyni Atakama. O ile był już dowód na istnienie towarzyszki gwiazdy, w tym potencjalna baezpośrednia detekcja przy pomocy teleskopu Gemini North na Hawajach (USA), teraz mamy mocniejszy dowód i lepsze zdjęcie Betelgezy B. To niezwykłe, że SPHERE i zaawansowane techniki postprocessingu, pierwotnie opracowanie do odkrywania egzoplanet, sprawdzają się równie dobrze w  wykrywaniu towarzyszki wokół masywnej, wyewoluwaonej gwiazdy, takiej jak Betelgeza." mówi współautor Anthony Boccaletti, również astronom z Observatoire de Paris.

Aby mieć pewność, że towarzyszka naprawdę tam jest, powinniśmy jeszcze obserwować ją za rok po drugiej stronie gwiazdy, ale w tym przypadku nie ma już miejsca na wątpliwości, dodaje Montargès.

Kilka lat temu Betelgeza przykuła uwagę zarówno astronomów, jak i osób nie będących astronomami, gdy zaczęła wyraźnie tracić jasność. Jako wyewoluowany nadolbrzym, Betelgeza prawdopodobnie umrze w wybuchu supernowej. A spadek jasności spowodował spekulacje, że zbliża się do eksplozji. Grupa astronomów, który kierował Montargès zbadała gwiazdę przy pomocy teleskopu VLT, należące go do ESO, odkrywając iż została ona przesłonięta przez obłok pyłu.

Potencjalna detekcja Betelgezy B skłoni astronomów do zbadania, jak towarzyszka może wpłynąć na przewidywany wybuch supernowej. Pytanie pozostaje otwarte, czy towarzyszka będzie miała wpływ  na ewolucję czerwonego nadolbrzyma, podsumowuje Montargès.

Więcej informacji

Wyniki badań zaprezentowano w artykule pt. „VLT/SPHERE images the candidate companion of Betelgeuse”, który ukaże się w Astronomy & Astrophysics.

Skład zespołu badawczego: M. Montargès (Laboratoire d'Instrumentation et de Recherche en Astrophysique, Observatoire de Paris, Université PSL, Sorbonne Université, Université Paris Cité, CY Cergy Paris Université, CNRS, Francja [LIRA]), A. Boccaletti (LIRA), O. Flasseur (Universite Claude Bernard Lyon 1, Centre de Recherche Astrophysique de Lyon UMR5574, ENS de Lyon, CNRS, Francja), A. de Koter (University of Amsterdam, Anton Pannekoek Institute for Astronomy, Holandia), J. Milli (Univ. Grenoble Alpes, CNRS, IPAG, Francja, P. Kervella (French-Chilean Laboratory for Astronomy, IRL 3386, CNRS oraz U. de Chile, Chile i LIRA), S. Ridgway (National Optical Astronomy Observatory, USA), E. Bordier (I. Physikalisches Institut der Universität zu Köln, Niemcy), E. Lagadec (Université Côte dAzur, Observatoire de la Côte dAzur, CNRS, Laboratoire Lagrange, Francja), A. K. Dupree (Center for Astrophysics-Harvard & Smithsonian, USA), F. Backs (Institute of Astronomy, KU Leuven, Belgia), T. Calderwood (American Association of Variable Star Observers, USA [AAVSO]) oraz P. Morgan (AAVSO).

Europejskie Obserwatorium Południowe (ESO) umożliwia naukowcom z całego świata na odkrywanie tajemnic Wszechświata z korzyścią dla nas wszystkich. Projektujemy, budujemy i zarządzamy światowej klasy obserwatoriami naziemnymi – których astronomowie używają do odpowiadania na ciekawe pytania i szerzenia fascynacji astronomią – a także promujemy międzynarodową współpracę w astronomii. Ustanowione w 1962 roku jako organizacja międzynarodowa, ESO jest wspierane przez 16 krajów członkowskich (Austria, Belgia, Czechy, Dania, Finlandia, Francja, Hiszpania, Irlandia, Holandia, Niemcy, Polska, Portugalia, Szwajcaria, Szwecja, Wielka Brytania oraz Włochy), a także Chile jako kraj gospodarz, oraz Australię jako strategicznego partnera. Siedziba ESO, a także jego centrum popularyzacji nauki i planetarium (ESO Supernova) znajdują się w pobliżu Monachium w Niemczech, natomiast chilijska pustynia Atakama – niesamowite miejsce z wyjątkowymi warunkami do obserwacji nieba – jest domem dla naszych teleskopów. ESO zarządza trzema lokalizacjami obserwacyjnymi w Chile: La Silla, Paranal i Chajnantor. W Paranal ESO posiada teleskop VLT (Very Large Telescope – Bardzo Duży Teleskop) oraz dwa teleskopy do przeglądów nieba. VISTA pracuje w podczerwieni, VLT Survey Telescope w zakresie widzialnym. W Paranal ESO zarządza także południowym obserwatorium CTA (Cherenkov Telescope Array South) – największym na świecie i najbardziej czułym obserwatorium promieniowania gamma. Wspólnie z międzynarodowymi partnerami ESO zarządza także radioteleskopami APEX i ALMA, które są instrumentami do obserwacji nieba w zakresach milimetrowym i submilimetrowym. Na Cerro Armazones, niedaleko Paranal, budujemy „największe oko świata na niebo”, czyli Ekstremalnie Wielki Teleskop (Extremely Large Telescope, ELT). Nasza działalność w Chile jest zarządzana z biur ESO w Santiago, gdzie współpracujemy też z chilijskimi partnerami.

Linki

• Research paper
• Photos of the VLT
• For journalists: subscribe to receive our releases under embargo in your language
• For scientists: got a story? Pitch your research

Kontakt

Miguel Montargès
LIRA, Observatoire de Paris, PSL University
Paris, France
Tel.: +33 (0)1 45 07 76 95
E-mail: miguel.montarges@observatoiredeparis.psl.eu

Anthony Boccaletti
LIRA, Observatoire de Paris, PSL University
Paris, France
E-mail: anthony.boccaletti@observatoiredeparis.psl.eu

Bárbara Ferreira
ESO Media Manager
Garching bei München, Germany
Tel.: +49 89 3200 6670
Tel. kom.: +49 151 241 664 00
E-mail: press@eso.org

Krzysztof Czart (Kontakt dla mediów Polska)
Sieć Popularyzacji Nauki ESO oraz Urania - Postępy Astronomii
Toruń, Polska
Tel.: +48 513 733 282
E-mail: eson-poland@eso.org

Śledź ESO w mediach społecznościowych