Komunikat prasowy

Astronomowie zaskoczeni tajemniczą falą uderzeniową wokół martwej gwiazdy

12 stycznia 2026

VLT image of a dead star creating a shock wave as it moves through space (Źródło: ESO/K. Iłkiewicz and S. Scaringi et al. Background: PanSTARRS)

W odpowiednich warunkach gaz i pył wypływające z gwiazd mogą zderzać się z otoczeniem gwiazdy i utworzyć falę uderzeniową. Astronomowie korzystający z Bardzo Dużego Teleskopu (VLT), należącego do Europejskiego Obserwatorium Południowego (ESO), sfotografowali piękną falę uderzeniową wokół martwej gwiazdy. Odkrycie wprawiło ich w osłupienie. Zgodnie ze wszelkimi znanymi mechanizmami, mała, martwa gwiazda RXJ0528+2838 nie powinna posiadać tego rodzaju struktury wokół siebie. Odkrycie, równie zagadkowe, co oszałamiające, podważa nasze zrozumienie sposobu interakcji martwych gwiazd z otoczeniem.

Znaleźliśmy coś nigdy wcześniej nie widzianego i, co ważniejsze, zupełnie nieoczekiwanego, mówi Simone Scaringi, profesor Durham University w Wielkiej Brytanii, współkierujący badaniami opublikowanymi dzisiaj w „Nature Astronomy”. Nasze obserwacje ujawniły potężny wypływ, którego według obecnej wiedzy nie powinno tam być, dodaje Krystian Iłkiewicz, stażysta podoktorski z Centrum Astronomicznego im. Mikołaja Kopernika PAN w Warszawie, również współkierujący badaniami. Termin „wypływ” jest używany przez astronomów jako określenie materii wyrzucanej z ciał niebieskich.

Gwiazda RXJ0528+2838 znajduje się 730 lat świetlnych od nas. Podobnie jak Słońce i inne gwiazdy, rotuje wokół centrum naszej galaktyki. Gdy się porusza, oddziałuje z gazem, który wypełnia przestrzeń pomiędzy gwiazdami, tworząc rodzaj fali uderzeniowej zwanej łukową falą uderzeniową, „zakrzywiony łuk materii, podobny do fali, która tworzy się przed statkiem” – wyjaśnia Noel Castro Segura, pracownik naukowy na University of Warwick w Wielkiej Brytanii, współautor badań. Łukowe fale uderzeniowe są zwykle generowane przez materię wypływającą z gwiazdy centralnej, ale w przypadku RXJ0528+2838, żaden znany mechanizm nie jest w stanie w pełni wyjaśnić wyników obserwacji.

RXJ0528+2838 to biały karzeł – pozostałe jądro umierającej gwiazdy o małej masie – mający gwiazdę podobną do Słońca na orbicie wokół. W tego typu układach podwójnych, materia z towarzyszącej gwiazdy jest transferowana do białego karła, często tworząc dysk wokół niego. Podczas gdy dysk zasila martwą gwiazdę, część materii jest także wyrzucana w przestrzeń kosmiczną, tworząc potężne wypływy. Ale RXJ0528+2838 nie wykazuje oznak istnienia dysku, czyniąc pochodzenie wypływu i będącą jego efektem mgławicę wokół gwiazdy bardzo zagadkowymi.

Zaskoczenie, że rzekomo cichy, pozbawiony dysku system może zasilać tak spektakularną mgławicę, należało do rzadkich momentów „wow” mówi Scaringi. 

Zespół najpierw dostrzegł dziwną mgławicę wokół RXJ0528+2838 na zdjęciach z Teleskopu Izaaka Newtona w Hiszpanii. Zauważając jej nietypowy kształt, dokonano dokładniejszych obserwacji przy pomocy instrumentu MUSE na VLT. Obserwacje instrumentem MUSE pozwoliły nam wykonać dokładną mapę łukowej fali uderzeniowej i przeanalizować jej skład. Było to kluczowe dla potwierdzenia, że struktura faktycznie pochodzi z układu podwójnego, a nie od niezwiązanej mgławicy lub obłoku międzygwiazdowego, wyjaśnia Iłkiewicz.  

Kształt i rozmiar łukowej fali uderzeniowej sugeruje, że biały karzeł wyrzuca potężny wypływ od co najmniej 1000 lat. naukowcy nie wiedzą dokładnie, jak martwa gwiazda bez dysku mogłaby zasilać tak długotrwały wypływ, ale mają przypuszczenia.

Wiadomo, że ten biały karzeł ma silne pole magnetyczne, co zostało potwierdzone w danych MUSE. Pole magnetyczne kieruje materię skradzioną od towarzyszącej gwiazdy bezpośrednio na białego karła, bez formowania dysku wokół niego. Nasze analizy pokazują, że nawet bez dysku, tego rodzaju systemy mogą napędzać potężne wypływy, ujawniając mechanizm, którego na razie nie rozumiemy. Nasze odkrycie podważa standardowy obraz sposobu, w jaki materia porusza się i oddziałuje w takich ekstremalnych układach podwójnych, wyjaśnia Iłkiewicz.  

Wyniki sugerują ukryte źródło energii, prawdopodobne silne pole magnetyczne, ale ten „tajemniczy silnik”, jak określa go Scaringi, nadal wymaga zbadania. Dane pokazują, że aktualne pole magnetyczne jest w stanie zasilać łukową falę uderzeniową przez kilkaset lat, a więc jedynie częściowo wyjaśnia to, co obserwują astronomowie.

Aby lepiej zrozumieć naturę takich bezdyskowych wypływów, trzeba zbadać dużo więcej układów podwójnych. Nadchodzący Ekstremlanie Wielki Teleskop (ELT), budowany przez ESO, pomoże astronomom zmapować więcej takich systemów, w tym słabsze, a także zbadać podobne układy bardziej szczegółowo, ostatecznie pomagając w zrozumieniu tajemniczego źródła energii, przewiduje Scaringi. 

Więcej informacji

Wyniki badań opisano w artykule pt. „A persistent bow shock in a diskless magnetised accreting white dwarf”, który ukaże się w Nature Astronomy (doi: 10.1038/s41550-025-02748-8). 

Skład zespołu badawczego: Krystian Ilkiewicz (Centrum Astronomiczne im. Mikołaja Kopernika, Polska Akademia Nauk, Warszawa, Polska oraz Centre for Extragalactic Astronomy, Department of Physics, Durham University, Durham, Wielka Brytania [CEA Durham]), Simone Scaringi (CEA Durham and INAF-Osservatorio Astronomico di Capodimonte, Neapol, Włochy [Capodimonte]), Domitilla de Martino (Capodimonte), Christian Knigge (Department of Physics & Astronomy, University of Southampton, Southampton, Wielka Brytania), Sara E. Motta (Istituto Nazionale di Astrofisica, Osservatorio Astronomico di Brera, Merate, Włochy oraz University of Oxford, Department of Physics, Oxford, Wielka Brytania [Oxford]), Nanda Rea (Institute of Space Sciences (ICE, CSIC), Barcelona, Hiszpania oraz Institut d’Estudis Espacials de Catalunya (IEEC), Castelldefels, Hiszpania), David Buckley (South African Astronomical Observatory, South Africa [SAAO] oraz Department of Astronomy & IDIA, University of Cape Town, Rondebosh, RPA [Cape Town] oraz Department of Physics, University of the Free State, Bloemfontein, RPA), Noel Castro Segura (Department of Physics, University of Warwick, Coventry, Wielka Brytania), Paul J. Groot (SAAO i Cape Town oraz Department of Astrophysics/IMAPP, Radboud University, Nijmegen, Holandia), Anna F. McLeod (CEA Durham oraz Institute for Computational Cosmology, Department of Physics, University of Durham, Durham Wielka Brytania), Luke T. Parker (Oxford), Martina Veresvarska (CEA Durham). 

Europejskie Obserwatorium Południowe (ESO) umożliwia naukowcom z całego świata na odkrywanie tajemnic Wszechświata z korzyścią dla nas wszystkich. Projektujemy, budujemy i zarządzamy światowej klasy obserwatoriami naziemnymi – których astronomowie używają do odpowiadania na ciekawe pytania i szerzenia fascynacji astronomią – a także promujemy międzynarodową współpracę w astronomii. Ustanowione w 1962 roku jako organizacja międzynarodowa, ESO jest wspierane przez 16 krajów członkowskich (Austria, Belgia, Czechy, Dania, Finlandia, Francja, Hiszpania, Irlandia, Holandia, Niemcy, Polska, Portugalia, Szwajcaria, Szwecja, Wielka Brytania oraz Włochy), a także Chile jako kraj gospodarz, oraz Australię jako strategicznego partnera. Siedziba ESO, a także jego centrum popularyzacji nauki i planetarium (ESO Supernova) znajdują się w pobliżu Monachium w Niemczech, natomiast chilijska pustynia Atakama – niesamowite miejsce z wyjątkowymi warunkami do obserwacji nieba – jest domem dla naszych teleskopów. ESO zarządza trzema lokalizacjami obserwacyjnymi w Chile: La Silla, Paranal i Chajnantor. W Paranal ESO posiada teleskop VLT (Very Large Telescope – Bardzo Duży Teleskop) oraz dwa teleskopy do przeglądów nieba. VISTA pracuje w podczerwieni, VLT Survey Telescope w zakresie widzialnym. W Paranal ESO zarządza także południowym obserwatorium CTA (Cherenkov Telescope Array South) – największym na świecie i najbardziej czułym obserwatorium promieniowania gamma. Wspólnie z międzynarodowymi partnerami ESO zarządza także radioteleskopami APEX i ALMA, które są instrumentami do obserwacji nieba w zakresach milimetrowym i submilimetrowym. Na Cerro Armazones, niedaleko Paranal, budujemy „największe oko świata na niebo”, czyli Ekstremalnie Wielki Teleskop (Extremely Large Telescope, ELT). Nasza działalność w Chile jest zarządzana z biur ESO w Santiago, gdzie współpracujemy też z chilijskimi partnerami.

Linki

• Publikacja naukowa
• Zdjęcia VLT 
• Dowiedz się więcej o Ektremalnie Wielkim Teleskopie na naszej dedykowanej witrynie oraz w paczce prasowej 
• Dla dziennikarzy: zasubskrybuj, aby otrzymywać nasze komunikaty w swoim językuz embarg omedialnym 
• Dla naukowców: jeśli masz ciekawy temat, zgłoś swoje badania 
• New ESO analysis confirms severe damage from industrial complex planned near Paranal

Kontakt

Krystian Iłkiewicz
Nicolaus Copernicus Astronomical Center
Warsaw, Poland
Tel.: +48 223296134
E-mail: ilkiewicz@camk.edu.pl

Simone Scaringi
Centre for Extragalactic Astronomy, Department of Physics, Durham University
Durham, UK
Tel. kom.: +44 7737 980235
E-mail: simone.scaringi@durham.ac.uk

Noel Castro Segura
Department of Physics, University of Warwick
Coventry, UK
Tel.: +44 7859 761377
E-mail: noel.castro-segura@warwick.ac.uk

Bárbara Ferreira
ESO Media Manager
Garching bei München, Germany
Tel.: +49 89 3200 6670
Tel. kom.: +49 151 241 664 00
E-mail: press@eso.org

Krzysztof Czart (Kontakt dla mediów Polska)
Sieć Popularyzacji Nauki ESO oraz Urania - Postępy Astronomii
Toruń, Polska
Tel.: +48 513 733 282
E-mail: eson-poland@eso.org

Śledź ESO w mediach społecznościowych