Bu destansı bir maceranın hikayesidir.
Kozmik merakın, cesaretin ve azmin hikayesi...
Avrupanın, yıldızları keşfetmek için Güneye nasıl gittiğinin hikayesi.
Güneye gidiş
Avrupa Güney Gözlemevi, ESO' ya hoşgeldiniz.
ESO 50 yaşında, fakat hepsinden daha da önemlisi...
...ESO, Avrupa'nın yıldızlara açılan kapısıdır.
Burada 15 ülkeden gökbilimciler..
...evrenin sırlarını ortaya çıkarmak için güçlerini birleştiriyorlar.
Peki Nasıl ?
Yeryüzündeki en büyük teleskopları yaparak.
En hassas kamera ve cihazları tasarlayarak.
Gökyüzünü dikkatle inceleyerek.
İşleri, bize evrenin emsalsiz bir manzarasını ve yepyeni sezgiler sunan,
güneş sistemimizi ıskalayan kuyruklu yıldızlardan...
uzay ve zamanın ucundaki uzak galaksilere kadar...
...yakın ve uzak cisimlere bakmakti.
Derin gizemlerin ve saklı sırların evreni.
Ve sarhoş edici güzellik.
Şilideki uzak dağların tepelerinden beri
Avrupalı gökbilimciler zoru basariyor.
Peki, neden Sili ?
Gökbilimcileri güneye iten ne idi ?
Avrupa Güney Gözlemevinin genel merkezi Almanya'nın Garching kentindedir.
fakat Avrupa`dan gökyüzünün yalnızca bir kısmı görülebilmektedir.
Geri kalanı için Güneye gitmek zorundasınız.
Asırlar boyunca, güney gökyüzünün haritaları büyük boşluklar gösterirdi.
- gökyüzünün 'keşfedilmemiş toprakları'nı...
1595.
İlk kez, Hollandali tacirler Doğu Hint Adaları'na yelken açtılar.
Geceleyin kaptanlar, Pieter Keyser ve Frederik de Houtman
güney gökyüzündeki 130'dan fazla yıldızın konumunu ölçtüler.
Kısa sürede, gök küresi ve haritalar 12 yeni takım yıldızını gösterdi,
daha önce hiçbir Avrupali tarafından görülmemişlerdi.
Kalıcı bir astronomik yerleşkeyi, ilk defa güney yarımkürede...
...İngilizler inşa etti.
Kraliyet Gözlemevi 1820'de Ümit Burnu'nda kuruldu.
Çok geçmeden, John Herchel, Güney Afrika'nın Masa Dağları'na yakın bir yerde
...kendi özel gözlemevini inşa etti.
Ne manzara ama!
Karanlık gökyüzü, parlak kümeler ve baştan aşağı yıldız bulutları.
Harvard, Yale ve Leiden gözlemevlerinin birbirinin güney istasyonlarını...
...taklit etmelerine şaşırmamak lazım.
Fakat yine de, Güney gökyüzünün keşfi
cok cesaret, tutku ve azim gerektirdi.
50 yıl öncesine kadar,
neredeyse tüm teleskoplar ekvatorun kuzeyine yerleştirilmişti.
Peki, niçin güney gökyüzü bu kadar önemlidir ?
İlk sebebi çok geniş keşfedilmemiş topraklar olmasıydı.
Avrupa'dan, gökyüzünün tamamını göremezsiniz.
En bariz örnek Samanyolu'nun merkezi, bizim gökadamızdır.
Kuzey yarımküreden neredeyse hiç görülmez.
fakat güneyde ise baştan aşağıya uzanır.
ve dahası Macellan Bulutları vardır;
...samanyoluna iki küçük arkadaş.
Kuzeyden görünmez ama ekvatorun güneyindeyseniz oldukça belirgindir.
ve son olarak;
Avrupalı gökbilimciler ışık kirliliği ve kötü hava nedeniyle engellendiler.
Güneye gitmek problemlerin çoğunu çözecekti.
Hollanda'da bir bot gezisi, Haziran 1953
Tam burasıydı, IJsselmeer'de.
Alman/Amerikalı gökbilimci Walter Baade ve...
...Hollandalı gökbilimci Jan Oort..
Güney yarımkürede bir Avrupa gözlemevinden..
arkadaşlarına bahsetti.
Tek başına hiçbir Avrupa ülkesi Amerika ile çekişemezdi.
Fakat birlikte yapabilirlerdi.
Yedi ay sonra, 6 ülkeden 12 astronom burada bir araya geldi...
...Leiden Üniversitesi'nin görkemli Senato odasında.
Güney Afrika'da..
bir Avrupa Gözlemevi kurma isteklerini ifade eden bir anlaşmaya imza attılar.
Bu ESO'nun doğumuna zemin hazırladı.
Ama dur biraz..Güney Afrika ?
ee bu mantıklıydı tabii ki.
Güney Afrikanın Cape Gözlemevi ve 1909'dan sonra da...
...Johannesburg'daki Transvaal Gözlemevi'ne zaten sahipti...
Leyden gözlemevi, Hartebeespoort' da kendi güney istasyonuna sahipti.
1955 yılında,
gökbilimciler büyük bir teleskop için en uygun yeri bulmak amacıyla test ekipmanlarını oluşturdurlar.
Büyük Karoo'daki Zeekoegat. Veya Bloemfontein'deki Tafelkopje.
Fakat hava koşulları hiçbirinde elverişli değildi.
1960 larda, ilgi kuzey Şili'nin çetin arazilerine kaydı.
Amerikalı gökbilimciler de kendi Güney yarımküre gözlemevlerini...
burada yapmayı planlıyorlardı.
Zorlu şartlarda, at sırtında yapılan keşifler, Güney Afrika'da olduğundan çok daha iyi koşulları ortaya koydu.
1963 yılında ok yaydan çıkmıştı. Şili olabilirdi.
6 ay sonra, Cero La Silla, Avrupa Güney Gözlemevi'nin...
...gelecekteki yerleşkesi olarak seçildi.
ESO artık uzak bir rüya değildi.
Sonunda, ESO'nun resmi doğum tarihi 5 Ekim 1962'de..
beş Avrupa ülkesi ESO antlaşmasını imzaladı.
Belçika, Almanya, Fransa, Hollanda ve İsveç...
...hep birlikte güneyde zoru başarmak için hedefe sıkıca kilitlendiler.
La Silla ve çevresi Şili hükümetinden satın alındı.
Kuş uçmaz kervan göçmez bir yerde bir yol yapıldı.
ESO'nun ilk teleskopu Rotterdam'da bir çelik firmasında şekillendirildi.
Ve Aralık 1966'da,
ESO gözünü gökyüzüne açtı.
Avrupa ihtişamlı bir kozmik keşif seferine başladı.
Yukarıya bakmak
167,000 yıl önce, Samanyolu'nun etrafındaki küçük bir gökadada bir yıldız patladı.
Uzaklardaki bu patlama esnasında,
İnsan türü Afrika savanasında (büyük ova) bulunuyordu.
Bu ışık patlaması Dünya'ya doğru olan uzun yolculuğuna başlarken
hiç kimse kozmik havai fişeklerinin farkında değildi
Süpernova patlamasından gelen ışık yolculuğununun % 98'ini tamamlarken
Yunan filozofları evrenin doğası hakkında henüz düşünmeye başlamışlardı.
Işık henüz yeryüzüne ulaşmadan,
Galileo Galilei ilk basit teleskopu gökyüzüne çevirdi.
Ve 24 Şubat 1987'de,
patlamadan kaynaklanan foton yağmuru gezegenimize ulaştığında,
gökbilimciler süpernovayı ayrıntılı olarak incelemek için hazırdılar.
Süpernova 1987 A
güney gökküresinde parladı
Avrupa ve Birleşik Devletlerden görülemedi.
Fakat bu süre zarfında, ESO Şili'de ilk büyük teleskoplarını inşa etti,
burası gökbilimcilere kozmik manzarayı en ön sırada izleme imkanı sunuyordu.
Şüphesiz Evrenin gizemlerini ortaya çıkarmak için
teleskoplar en önemli araçlardır.
Teleskoplar insan gözünden çok daha fazla ışık toplarlar,
böylece daha sönük yıldızları gözler önüne sererek uzayın derinliklerinde ne olduğunu anlamamızı sağlarlar.
Aynı büyüteçler gibi, çok daha ince detayları gösterirler.
Ve, hassas kamera ve tayfölçerler ile donatıldıklarında,
Gezegenler, yıldızlar ve gökadalar hakkında zengin bilgiler sunarlar.
ESO'nun La Silla'daki ilk teleskopları birbirlerine benzemiyorlardı.
Küçük ulusal aletlerden, büyük astograf
ve geniş-alan kameralarına kadar değişik biçimlerdeydiler.
2.2-metrelik teleskop - şimdi 30 yaşında -
halen evrenin en etkileyici görüntülerini üretiyor.
Cerro La Silla'nın en yüksek noktası
ESO'nun ilk yıllarının en büyük başarısını barındırıyor - 3.6-metrelik teleskop.
35 yaşında olmasına rağmen, gezegen avcılığı alanında ikinci bir dönemin liderliğini yürütüyor.
İsveçli gökbilimciler ayrıca soğuk kozmik bulutlardan gelen mikrodalgaları araştırmak için de
15 metre çapında bir radyo teleskop inşa ettiler.
Hepsi bir arada bu teleskoplar içinde yaşadığımız evrenin gizemlerini ortaya çıkarmaya yardım ediyor.
Dünya Güneş Sistemi'ndeki sekiz gezegenden sadece bir tanesi.
Minicik Merkür'den dev Jüpiter'e,
bu kayalık küreler ve gaz topları Güneş'in oluşumundan geriye kalan maddelerdir.
Güneş'e gelince, Samanyolu gökadası içinde bulunan yolunun yarısındaki bir yıldızdır.
Hızla dönen nötron yıldızları, içeriye doğru çöken beyaz cüceler,
kabarmış kırmızı devler gibi
milyarlarca benzer yıldız ışığı arasında küçük bir nokta.
Samanyolu'nun kolları ışıldayan bulutsular ve yeni yıldızları üreten parlak kümelerle
sarmal halde serpilmişken,
yaşlı küresel kümeler gökada içinde dolup taşmaktadır.
Ve Samanyolu sadece Büyük Patlama'dan bu yana ondört milyar yıldır genişleyen,
bu geniş evrendeki sayılamayacak kadar çok gökadadan bir tanesidir,
Geçtiğimiz elli yıl boyunca, ESO evrendeki yerimizin ortaya çıkmasına yardımcı oldu
Ve yukarıya bakarak, kendi kökenlerimizi de keşfettik.
Bizler büyük kozmik hikayenin bir parçasıyız. Yıldızlar olmasaydı, burada olamazdık.
Evren hidrojen ve helyumla oluşmaya başladı, bunlar en hafif iki element.
Ama yıldızlar birer nükleer fırındır, burada hafif elementler ağır olanlara dönüştürülür.
Ve 1987A gibi süpernovalar
Evreni bu yıldız simyası ürünleri ile besler.
Bundan yaklaşık 4.6 milyar yıl önce Güneş Sistemi oluştuğunda,
eser (az) miktarda bu ağır elementlerden bulunuyordu.
Metaller ve silikatlar yanısıra, karbon ve oksijen de.
Kaslarımızdaki karbon ve kanımızdaki demir ve kemiklerimizdeki kalsiyum,
hepsi ilk yıldız nesilleri tarafından oluşturuldular.
Sen ve ben tam olarak göklerde oluşturulduk.
Fakat cevaplar her zaman yeni soruları ortaya çıkarıyor.
Daha çok öğrendikçe, daha derin gizemler ortaya çıkıyor.
Gökadaların kökeni ve nihai sonları nedir?
Dışarda bir yerde başka güneş sistemleri var mı, ve buralardaki dünyalarda yaşam olabilir mi?
Ve Samanyolu gökadamızın karanlık merkezinde gizlenen şeyler neler?
Gökbilimciler açıkça çok daha güçlü teleskoplara ihtiyaç duyuyorlar.
Ve ESO onları devrimsel yeni araçlarla desktekliyor.
Keskin Görüş
Büyük daha iyidir - en azından teleskop aynalarından bahsederken
Ancak büyük aynalar kendi ağırlığından dolayı deforme olmaması için kalın olmak zorundadır
Ve çok büyük aynalar her halukarda deforme olur, ne kadar kalın ve ağır olsalar da
Peki çözüm? İnce, hafif aynalar - ve aktif optik denen sihirli bir numara.
ESO bu teknolojiye 1980'lerin sonlarında öncülük etmişti,
New Technology Telescope (Yeni Teknoloji Teleskobu) ile.
Ve bu en son teknoloji.
VLT (Very Large Telescope=Çok Büyük Teleskop) aynaları 8.2 metre genişliğinde...
... ancak sadece 20 santimetre kalınlığında.
Ve sihir burada:
bilgisayar kontrollü destek ünitesi
aynanın her zaman nanometre seviyesinde aynı biçimde olmasını sağlıyor.
VLT, ESO'nun amiral gemisidir.
Aynı boyutta dört teleskop, Şili'nin kuzeyi Cerro Paranal'da güçlerini birleştiriyorlar.
1990'ların sonunda inşa edilmiş olup
astronomlara en son teknolojiyi sunmuşlardır.
Atacama Çölü'nün ortasında, ESO astronomlar için bir cennet oluşturmuştur.
Bilimciler La Residencia'da kalırlar
burası neredeyse toz ve moloz yığınları altında gömülmüş bir misafirhane olmasının yanında
dünyanın en kuru yerlerinden birindedir.
Ancak içeride, yemyeşil palmiyeler, yüzme havuzu ve ... mükemmel Şili tatlıları.
Elbette,
Çok Büyük Teleskopun size sunduğu yüzme havuzu değildir,
ama eşsiz evreni gözleme imkanı vermesidir.
İnce aynalar ve aktif optik sistemi olmasaydı VLT olamazdı
Ama dahası var
Yıldızlar bulanık görünür, hatta en iyi ve en büyük teleskopla gözlense bile.
Sebep? Dünya'nın atmosferi görüntüyü bulanıklaştırır.
Burada ikinci sihirli bölüm giriyor: Uyarlanabilen Optik (Adaptive Optics)
Paranal'da, laser ışınları karanlık gökyüzünü yararak yapay yıldızlar oluştururlar.
Alıcılar da bu yıldızları kullanarak atmosferdeki dalgalanmaları ölçer.
Ve saniyede yüzlerce kez,
görüntü bilgisayar kontrollü deforme edilebilen aynalarla düzeltilir.
Ve son etki? Sanki hareketli atmosfer tabakası tamamıyla çıkartılmış gibi.
Şu farka bir bakın!
Samanyolu dev bir spiral galaksidir.
Ve merkezi - 27 000 ışık yılı uzaklıkta -
yatan, ancak ESO'nun Çok Büyük Teleskobu'nun yardımı ile çözülen bir gizemdi.
Yüksek kütleli toz bulutları Samanyolu'nun merkezini görmemizi engeller.
Ancak hassas kırmızıötesi kameralar bu toz bulutlarının içinden geçebilir
ve altında yatan gizemi açığa çıkarabilir.
Uyarlanabilen Optik sistemi onlarca kırmızı dev yıldızı açığa çıkarmıştır.
Ve yıllar içerisinde, bu yıldızların aslında hareket ettiği gözlemlendi!
Samanyolu'nun merkezinde görünmez bir nesnenin etrafında yörüngede dönüyorlardı.
Yıldızların hareketlerinden çıkararak, bu görünmez cisim çok yüksek kütleli olmalıydı.
Bir canavar karadelik, kütlesi Güneş'in kütlesinin tam 4.3 milyon katı!
Astronomlar aynı zamanda gaz bulutlarından enerji fışkırmalarının
karadeliğin içine doğru düştüğünü de gözlemlediler.
Bunların hepsi işte Uyarlanabilen Optik sisteminin gücü ile oldu.
Yani ince aynalar ve aktif optik sistemi dev teleskopların inşa edilmesine sebep oldu.
Ve Uyarlanabilen Optik de, atmosferdeki dalgalanmaları çözerek
bize çok keskin görüntülerin ulaşmasını sağladı.
Ama henüz sihirli buluşlarımız bitmedi.
Ve üçüncüsü. Girişimölçerler (Interferometreler).
VLT dört tane teleskoptan meydana geliyor.
Hep beraber birleştirildiğinde, 130 metre genişliğinde bir sanal teleskop gibi davranabiliyorlar.
Herbir teleskoptan gelen ışık, tünellerle taşınarak
bir yeraltı laboratuvarında toplanıyor.
Burada ışık dalgaları lazer ölçücü ve gecikme çizgileri kullanılarak birleştiriliyor.
Sonuç olarak, dört tane 8.2 metrelik teleskobun ışık toplama gücü ve
ve kartal gözü gibi görüntü oluşturan sanal teleskop 50 tenis kortu büyüklüğüne ulaşıyor.
Dört ek teleskop da ağa daha çok esneklilk kazandırıyor.
Belki 4 dev teleskobun yanında ufacık gibi durabilir.
Ama, 1.8 metre genişliğinde aynaları vardır.
Bu da yaklaşık 100 yıl önce dünyadaki en büyük teleskoptan bile daha büyüktür.
Optik Girişimölçer mucize gibi birseydir.
Yıldız ışığının sihirli gücü, çölün ortasında dize geliyor.
Ve sonuçlar inanılmaz.
Çok Büyük Teleskobu Girişimölçeri, 50 kat daha fazla detaylı bilgiyi
Hubble Uzay Teleskobuna nazaran sunuyor.
Örnek vermek gerekirse, vampir bir çift yıldızın çok net görüntüsünü sunuyor.
Bir yıldız, yoldaşı olan diğer yıldızdan madde çalıyor.
Düzensiz yıldız tozu esintileri Betelgeuse yıldızının çevresinde tespit edildi
dev bir yıldız, süpernovaya dönüşmek üzere.
Ve yeni doğmakta olan yıldızların çevresindeki disklerde, astronomlar...
... Dünya benzeri gezegenler oluşturmak için gerekli hammaddeyi buldular.
Çok Büyük Teleskop insanoğlunun gökyüzüne bakan en keskin gözüdür.
Ama astronomlar ufuklarını geliştirmek için
farklı metodlar da kullanıyorlar
Avrupa Güney Gözlemevi'nde
evreni çok farklı çeşit bir ışık ile gözlemeyi öğrendiler.
'Bakışı Değiştirmek'
Müthiş müzik, değil mi?
Fakat, duyma özürlü olduğunuzu farzedin!
Ya da alçak frekansları duymasaydınız?
Veya yüksek frekansları?
Gökbilimciler de benzer br durumdaydı.
İnsan gözü, evrendeki ışınımın yalnızca çok küçük bir kısmına duyarlıdır.
Mor ışığın dalgaboyundan daha kısa dalgaboylu ışıkları göremeyiz.
ya da kırmızıdan daha uzun dalgaboylarını.
Tüm kozmik senfoniyi algılayamayız.
Kızılötesi, yani ısı ışınımı, ilk kez William Herschel tarafından 1800 yılında keşfedildi.
Karanlık bir odadayken beni göremezsiniz.
Fakat kızılötesi gözlüklerinizi takın ve şimdi vücut ısımı görebilirsiniz.
Benzer şekilde, kızılötesi teleskoplar görünür ışık salmak için çok soğuk olan kozmik nesneleri ortaya çıkarır.
Tıpkı yıldızların ve gezegenlerin doğduğu yerler olan karanlık gaz ve toz bulutları gibi.
On yıllardır,
ESO Gökbilimcileri, kızılötesi dalgaboylarında evreni keşfetmeye...
...bir hayli ilgililer.
Fakat ilk dedektörler küçük ve bu yüzden etkisizdiler.
Bize kızılötesi gökyüzünün ancak bulanık bir manzarasını verebilmişlerdi.
Bugünki kızılötesi kameralar devasa ve güçlüler.
Hassasiyetlerini artırmak için çok düşük sıcaklıklara kadar soğutulurlar.
ESO'nun Çok Büyük Teleskobu onları iyi kullanmak için tasarlandı.
Aslında, bazı teknolojik hileler,mesela girişim ölçümü gibi, yalnızca kızılötesinde çalışırlar.
Yeni bir ışıkta evreni su yüzüne çıkarmak için bakış açımızı genişlettik.
Bu karanlık bölge bir kozmik toz bulutudur. Arkaplandaki yıldızları gözden kaybeder.
Fakat kızılötesinde, toz bulutunu geçerek doğruca bakabiliriz.
Ve işte burada Orion Bulutsusu, bir yıldız yuvası.
Yenidoğan bebek yıldızların çoğu toz bulutları tarafından gizlenir.
Ve yeniden kızılötesi yardıma gelir, yapım aşamasındaki yıldızları açığa çıkarmaya.
Yıldızlar yaşamlarının sonunda gaz kabarcıkları püskürtürler.
Optik dalgaboylarında kozmik gösteriler gibidir.
Fakat, kızılötesi resim çok daha fazla ayrıntıyı gösterir.
Yıldızların ve gaz bulutlarının Gökadamız,
yani Samanyolunun kalbindeki devasa karadelikler tarafından yakalandıklarını unutmayın!
Kızılötesi kameralar olmadan, onları asla göremezdik.
Kızılötesi çalışmalar,
kendi güneşimiz gibi başka galaksilerdeki yıldızların gerçek dağılımlarını ortaya koydu.
En uzaktaki galaksiler yalnızca kızılötesi dalgaboylarında çalışılabilir.
Işıkları, evrenin genişlemesi nedeniyle...
bu uzun dalgaboylarına kayar.
Paranal yakınlarında üzerinde korunumlu bir yapının bulunduğu küçük bir tepecik bulunmaktadır.
Bu yapının içinde 4.1 metrelik VISTA teleskobu var.
ESO'nun onuncu üye ülkesi olan İngiltere'de yapıldı.
Şimdilik, VISTA sadece kızılötesinde çalışıyor.
Bir kamyonet ağırlığında kocaman kameralar kullanır.
Ve evet, VISTA kızılötesi evrenin eşi benzeri görülmemiş manzaralarını sunuyor.
ESO, 50 yıl önce doğduğundan bu yana görülebilir dalgaboyunda astronomi çalışıyor.
Ve 30 yıl civarında da kızılötesi astronomisi çalışıyor.
Buna rağmen kozmik senfoniye çok katkılar yapmıştır.
Şili Andlarının tepesi, deniz seviyesinden 5000 metre yüksekte...
...Chajnantor platosu var.
Astronomi buradan daha yükseğe çıkamaz.
Chajnantor ALMA'nın evidir.
- Atacama Büyük Milimetre ve Milimetrealtı Dizgesi.
ALMA hala yapım aşamasında.
Nefes almanın bile zor olduğu, oldukça elverişsiz bir alandadır.
66 antenin yalnızca 10'unu kullanarak,
ALMA, 2011 Ağustosunda ilk gözlemlerini yaptı.
Uzaydan gelen milimetre dalgalar...Onları gözlemlemek için, yüksek ve kuru bir yerde olmalısınız.
Chajnantor bunun için dünyadaki en iyi yerlerden biridir.
Çarpışan bir galaksi çiftinde, soğuk gaz ve karanlık toz bulutları görülebilir hale gelir.
Burası yıldızların doğduğu yer değil tohumlarının atıldığı yerdir.
Ve ölen yıldızların akıntısındaki bu spiral galaksiler...
-Yörüngede dolaşan bir gezegen olabilirler mi?
Bakış açımızı değiştirerek...
...gezegenlerin, yıldızların ve galaksilerin kökenlerine yaklaşıyoruz.
Kainat senfonisinin tamamına...
Uzanmak
Stephane Guisard yıldızları seviyor.
Hiç şüphe yok kuzey Şili'yi de öyle.
İşte, evrenin görünüşü, dünyadaki en iyiler arasında.
Ve hiç şüphe yok o Avrupa Güney Gözlemevi'ni de seviyor
— Avrupa'nın uzaya açılan gözü.
Stephane ödüllü Fransız fotoğrafçı ve yazardır.
Ayrıca kendisi ESO'nun Fotoğraf Elçileri'nden biridir.
Nefes kesen resimleriyle, Atacama çölünün yalnızlığını
yüksek teknoloji ürünü teleskopların kusursuzluğunu
ve geceleyin gökyüzünün görkemini yakalamaktadır.
Dünyanın her yerinden onun gibi fotoğraf elçileri,
Stephane ESO'nun mesajını iletmeye yardım ediyor.
Merak, hayranlık, ve ilhamın mesajı,
bu mesaj işbilirliği ve halkla ilişkiler sayesinde iletiliyor.
İşbirliği her zaman ESO'nun başarısının temeli olmuştur.
Elli yıl önce,
Avrupa Güney Gözlemevi
dört kurucu üye ile başladı:
Belçika, Fransa, Almanya, Hollanda ve İsveç.
Daha sonra onları diğer Avrupa ülkeleri takip etti.
1967'de Danimarka, 1982'de İtalya ve İsviçre, 2001'de Portekiz.
2002'de İngiltere.
Geçtiğimiz on yıl içinde ise Finlandiya, İspanya, Çek Cumhuriyeti ve Avusturya da
Avrupa'nın en büyük gökbilim organizasyonuna katıldı.
Son olarak Brezilya ESO'nun 15. Üye Ülkesi oldu.
ve katılan ilk Avrupalı olmayan üyesi.
Geleceğin neler getireceğini kim bilir?
Birlikte, Üye Ülkeler, dünyanın en büyük gözlemevlerinde gökbilim
yapma imkanına sahip oluyorlar.
Bu onların eknonomileri için de iyi.
ESO hem Avrupa'da hem de Şili'de sanayi ile yakın ilişkiler kuruyor.
Ulaşım yolları inşa edilmeli.
Dağ zirveleri basamaklandırılmalı.
İtalyan sanayi kuruluşu AES
dört VLT teleskopunun ana yapısını inşa etti.
Her bir teleskop 430 ağırlığında.
Her biri on katlı bir bina yüksekliğindeki dev kubbeleri de kurdular.
Alman cam şirketi Schott hassas VLT aynalarını üretti
— her biri sekiz metreden daha geniş ve sadece yirmi santimetre kalınlığında.
Fransa2daki REOSC'ta
Paranal'a olan uzun yolculuklarından önce,
aynalar, milimetrenin milyonda biri hassaslıkta cilalandı.
Bu sırada Avrupa genelindeki üniversiteler ve araştırma enstitüleri
duyarlı kamera ve tayfölçerler geliştirdiler.
ESO'nun teleskopları vergi mükelleflerinin parasıyla inşa edildi.
Sizin paranız.
Bu yüzden siz de bu heyecanın bir parçası olabilirsiniz.
Örneğin, ESO'nun web sitesi gökbilim bilgileri içeren zengin bir kaynaktır,
burada binlerce güzel fotoğraf ve video bulunuyor.
Ayrıca ESO dergiler, basın bültenleri,
ve şu anda izlediğiniz gibi video yayınları hazırlıyor.
Ve dünya genelinde,
Avrupa Güney Gözlemevi sergilere ve bilim fuarlarına katkıda bulunuyor.
Evrenin keşfine katılmak için sayılamayacak kadar çok seçenek mevcut.
Dört VLT teleskopu'nun isimlerinin
Şili'li genç bir kız tarafından düşünüldüğünü biliyor muydunuz?
17-yaşındaki Jorssy Albanez Castilla
Antu, Kueyen, Melipal, ve Yepun isimlerini önerdi
– Mapuçe dilinde Güneş, Ay, Güney Haçı ve Venüs anlamlarına geliyorlar.
Jorssy gibi okul çocuklarını ve öğrencileri bu işe katmak çok önemli.
İşte burada ESO'nun eğitim faaliyetleri devreye giriyor,
öğrenci alıştırmaları ve okul dersleri gibi
2004 yılında Venus Güneş'in önünden geçerken,
Avrupalı öğretmen ve öğrencileri hedefleyen özel bir program gerçekleştirildi.
Ve 2009'da, Dünya Astronomi Yılı boyunca,
ESO dünya genelinde milyonlarca çocuğa ve öğrenciye ulaştı.
Hepsinden önemlisi, bugünün çocukları yarının gökbilimcileri aslında.
Halkla ilişkiler açısından, hiçbir şey evrenin kendisinin yerine geçemez.
Gökbilim görsel bir bilimdir.
Gökadaların, yıldız kümelerinin, ve yıldız doğum evlerinin görüntüleri hayalgücümüzü ateşlemektedir.
Bilim yapılmadığı zaman,
ESO'nun teleskopları bazen Kozmik Mücevherler Programı için kullanılıyor
— sadece eğitim ve halkla ilişkiler amaçlı fotoğraflar çekiliyor.
Hepsinden önemlisi bir görüntü binlerce sözün yerine geçebiliyor.
Toplumdan herhangi biri Gizli Hazineler yarışması sayesinde
bu şaşırtıcı görüntüleri oluşturma işine girebiliyor.
Rus gökbilim meraklısı Igor Chekalin 2010 yılındaki yarışmayı kazandı.
Olağanüstü görüntüleri gerçek bilimsel verilere dayanılarak hazırlandı.
Üye ülkeler, endüstri ve üniversiler.
Olası tüm aşamalarda işbirliği yaparak,
ESO dünyadaki en başarılı gökbilim organizasyonu haline geldi.
Ve toplumla bütünleşmesiyle, sizler de bu maceraya davet edildiniz.
Evren keşfedilmek üzere sizi bekliyor.
Işığı Yakalamak
Yarım yüzyıldır
Avrupa Güney Gözlemevi evrenin ihtişamını sergiledi.
Yıldızların ışığı bir nevi Dünyamıza yağar.
Dev teleskoplarla kozmik fotonları yakalayarak,
en son teknoloji kamera ve tayfölçerlere gönderirler.
Bugünün astronomi görüntüleri 1960'larda gördüklerimizden çok farklıdır.
ESO'nun başladığı zamanlar olan 1962 yılında,
gökbilimciler büyük cam fotoğraf plakaları kullanırdı.
İşlemek için çok hassas ve kesin değildi.
Günümüzün elektronik dedektörlerinin meydana getirdiği farka bakın!
Neredeyse gelen her fotunu yakalıyorlar.
Görüntüler anında oluşturulabiliyor.
Ve en önemlisi de,
bilgisayar programlarıyla işlenip analiz edilebiliyor.
Astronomi gerçekten dijital bir bilim haline gelmiştir.
ESO teleskopları dünyanın en büyük
ve en hassas dedektörlerini kullanır.
VISTA kamerasının toplam 67 milyon piksel olmak üzere, 16 tane dedektörü vardır.
Bu devasa enstrüman kozmik toz bulutları arasından gelen kırmızıötesi ışığı yakalar,
yeni doğan yıldızlar
ve uzak gökadalar.
Sıvı helyum, dedektörleri -269 derece sıcaklıkta tutar.
VISTA, güney gökyüzünün envanterini çıkarır
bilinmeyen bir kıtayı tarayan bir kaşif gibi.
VLT Tarama Teleskobu, başka bir keşif makinesi,
ama bu görünür dalga boylarında çalışır.
OmegaCAM olarak adlandırılan kamerası, hatta daha büyüktür.
32 CCD'si ile mükemmel görüntüler sunar
hatta akıl almaz derecede 268 milyon piksel ile!
Görüş alanı bir derece kare
- yani dolunaydan dört kez kadar daha büyük.
OmegaCAM her gece elli gigabayt veri üretir.
Ve bunlar gerçekten harika gigabaytlardır.
VISTA ve VST gibi tarama teleskopları
ayrıca gökyüzündeki nadir ve ilginç nesneleri de ararlar.
Astronomlar daha sonra VLT'nin eşsiz gücünü kullanarak
bu nesneleri en ince detaylarına kadar çalışabilirler.
VLT'nin dört teleskobundan herbiri
kendine özgü eşsiz enstrümanlara sahip olduğu gibi
kendilerine özgü farklı güçlü olduğu alanları da vardır.
Bu araçlar olmadan, ESO'nun gökyüzüne bakan dev gözü herhalde kör olmuş olurdu.
Onların ISAAC, FLAMES, HAWK-I ve SINFONI gibi hayali isimleri var.
Dev yüksek teknoloji ürünü makineler, her biri küçük bir otomobil büyüklüğünde.
Bunların amacı:
kozmik fotonları kayıt altına alıp ve gelen her bitlik bilgiyi işlemek.
Aslında bütün enstrümanlar eşsizdir, ama bazıları biraz daha özeldir.
Örneğin, burada NACO ve SINFONI, VLT'nin uyarlamalı optik sistemini kullanıyor.
Lazerler yapay yıldızlar üreterek
astronomlara atmosferik kaynaklı bulanıklığı düzeltmek için yardım ediyor.
NACO'nun çektiği görüntüler sanki uzaydan çekilmiş gibi keskindir.
Ve sonra MIDI, ve AMBER. İki girişimölçer enstümanlar.
Burada iki veya daha fazla teleskoptan gelen ışık dalgaları birleştirilerek
sanki tek bir dev ayna tarafından görüntülenmiş gibi oluyor.
Sonuç:
hayal edebileceğiniz en keskin görüntü.
Ama astronomi sadece görüntü almaktan ibaret değil.
Eğer, detayların peşindeyseniz
o zaman yıldız ışığını ayırıp, yapısını araştırabilirsiniz.
Tayfbilimi (spektroskopi) astronominin en güçlü araçlarından biridir.
Şaşırmamak gerekir ki ESO, dünyanın en gelişmiş tayfçekerleri üretir
örneğin, X-Shooter.
Görüntüler daha çok güzellik gösterir, ama tayflar daha fazla bilgi ortaya çıkarır.
Kompozisyonları.
Hareketleri.
Yaşları.
Uzak yıldızların etrafında dolanan ötegezegenlerin atmosferleri.
Veya gözlemlenebilir evrenin kenarlarında doğan yeni bir gökada.
Tayfbilimi olmadan, sadece güzel bir manzaraya bakan kaşifler gibi olacaktık.
Ancak tayfbilimi ile,
sanki bir bölgenin topografyası, jeolojisi, evrimi ve kompozisyonu hakkında bilgi ediniyoruz.
Ve bir şey daha var.
Dingin güzelliğine rağmen, Evren şiddetli bir yerdir.
Geceleri bazı şeyler birbirine çarpar,
ve astronomlar bu olan her olayı yakalamak isterler.
Büyük kütleli yıldızlar, titanic gibi süpernova patlamalarıyla hayatlarını sona erdirirler.
Bazı kozmik patlamalar o kadar güçlüdür ki;
kendi bulunduğu galaksinin parlaklığını bile gölgede bırakarak,
galaksilerarası ortama görünmeyen, yüksek enerjili gama ışınları yayınlarlar.
Küçük robotik teleskoplar da uydulardan gelen otomatik uyarıları alırlar.
Ve saniyeler içinde, bu patlamaların olduğu bölgeye yönlendirilerek çalışmaya başlarlar.
Diğer roboskoplar (robot teleskoplar), daha az dramatik olaylara odaklanırlar,
yani yıldızlarının önünden geçen uzak gezegenler gibi.
Evren bir nevi sabit bir durumdadır.
ESO evrendeki tek bir kalp atışını bile kaçırmamaya çalışır.
Kozmoloji evreni bir bütün olarak çalışmaktır.
Onun yapısı, evrimi ve kökeni.
Burada, mümkün olduğunca en çok ışığı yakalamak en önemli unsurdur.
Bu gökadalar o kadar uzaktırlar ki, ışıklarının sadece çok az bir kısmı Dünya'ya ulaşır.
Ancak bu fotonlar kozmik geçmişe yönelik ipuçları tutarlar.
Onlar milyarlarca yıldır seyahat ederek geldiler.
Onlar evrenin ilk zamanlarına dair olan resmi çizmemizi sağlarlar.
Bu nedenle büyük teleskoplar ve hassas dedektörlere sahip olmak çok önemlidir.
Son elli yılda,
ESO teleskopları ile evrenin en uzak gökadalarını ve kuazarlarını
gözleyebildik.
Hatta, karanlık maddenin dağılımı ortaya çıkarmak için bile yardımcı oldu
ve doğası hala bir bilinmeyen bir sır.
Gelecek elli yılın ne getireceğini kim bilebilir?
Yaşamı Bulmak
Èvren`de yaşamı hiç merak ettiniz mi?
Uzak yıldızların etrafında dolanan yaşanılabilir gezegenler ?
Gökbilimciler merak ediyorlar hem de asirlardir.
Çok sayıda galaksiler ve herbirinde çok sayıda yıldızlara rağmen...
Dünya nasıl eşsiz olabilir ?
1995 yılında, İsveçli gökbilimciler, Michel Mayor ve Didier Queloz...
normal bir yıldızın etrafında gezinen, güneş sistemimiz dışı bir gezegen keşfettiler.
O zamandan bu yana, gezegen avcıları yüzlerce yabancı dünyalar buldular.
Büyük-küçük, sıcak-soğuk ve çok çeşitli yörüngelerde dolanan dunyalar.
Ve şimdi, dünyanın ikiz kardeşini keşfetmenin eşiğindeyiz.
Ve gelecekte: içinde yaşam bulunan bir gezegen -gökbiyologlarının kutsal kasesi.
Avrupa Güney Gözelemevi, ESO, güneş sistemi dışı gezegenlerin arayışında...
...önemli bir rol oynuyor.
Michel Mayor`un takımı Cerro La Silla sayesinde bunlardan yüzlercesini buldular.
ESO`nun Şili`deki ilk gözağrısı.
Burası CORALIE`nin tayfölçeridir.
İsveç Leonhard Euler Teleskobunun üzerine oturtulmuştur.
Dönen gezegenlerin yer çekiminin etkisiyle oluşan yıldızlardaki küçük yalpalanmaları ölçer.
ESO`nun pek saygıdeğer 3.6 metrelik teleskobu da güneş sistemi dışı gezegenlerin peşinde.
HARPS dünyadaki en kesin tayfölçeridir.
Şimdiye kadar, 150 den fazla gezegen keşfetti.
En büyük zaferi ise;
en az 5 ve belki de 7 kadar sayıda yabancı dünya içeren zengin bir sistemdir.
Fakat dünya benzeri gezegenleri bulmanın başka yolları da vardır.
2006 yılında, 1.5 metrelik Danimarka teleskobu, dünyadan tam olarak 5 kat daha ağır...
...uzak bir gezegen kesfetmeye yardim etti.
Bu işin püf noktası ise `Kütlecekimsel Mercekleme` dir.
Gezegen ve ev sahibi yıldız arkaplanlarındaki parlak bir bir yıldızın önünden geçerken...
...görüntüsü büyüyor.
Ve bazı durumlarda, bu gezegenleri kameranızda yakalayabilirsiniz bile.
2004 yılında, NACO, `Çok Büyük Teleskop` üzerindeki uyarlamalı optik (Adaptive Optics) kamerası,
güneş sistemimiz dışı ilk gezegenin o zamana kadar ki ilk görüntüsünü aldı.
Bu görüntüdeki kırmızı nokta bir kahverengi-cüce yıldızın etrafında dolanan kocaman bir gezegendir.
2010 yılında, NACO bir adım daha ileri gitti.
Bu yıldız dünyadan 130 ışık yılı uzaklıktadır.
Güneşten daha genç ve daha parlak olan bu yıldızın geniş yörüngesinde 4 gezegen dolanır.
NACO`nun şahin gözlü görüşü gezegen c`nin ışığını ölçmeyi sağladı:
- Jüpiter`den 10 kat daha ağır, kocaman bir gaz kütlesi.
Ev sahibi yıldızın parlamasına rağmen,
gezegenin zayıf ışığı, atmosferiyle ilgili detayları ortaya çıkaran...
...bir tayfa dökülebilir.
Bugün, çok sayıda güneş sistemi dışı gezegen ev sahibi yıldızları boyunca geçerlerken keşfedildi...
Gezegenin yörüngesinin kenarını görmeyi gerçekleştirebilirsek,
yıldızın her bir turunda önünden geçebilecek.
Bu yüzden, bir yıldızın ışığındaki küçücük ve düzenli parlak azalmalar...
etrafında dolanan bir gezegenin varlığını ele verir.
La Silla`daki TRAPPİST teleskobu bu anlaşılması zor geçişlerin aranmasında yardımcı olacak.
Ayni zamanda,
Çok Büyük Teleskop bir gezegenin geçişini çok hassas bir şekilde çalıştı.
GJ1214B ile tanışın, evimiz dünyadan 2.6 kat daha büyük bir süper dünya.
Geçişler esnasında, gezegenin atmosferi kısmen ev sahibi yıldızın ışığını emer.
ESO`nun hassas FORS tayf ölçeri GJ1214`nin sıcak ve buharlı bir...
...sauna dünya olabileceğini açığa çıkardı.
Gaz devleri ve sauna dünyaları yaşama elverişsiz yerlerdir.
Fakat, av henuz bitmedi.
Yakında, yeni SPHERE teleskobu `Çok Büyük Teleskop`, VLT`ye yüklenecek.
SPHERE, ev sahibi yıldızlarının ışığındaki sönük gezegenlerin yerini saptayacak.
2016 yılında, ESPRESSO tayfölçeri VLT`ye kavuşacak...
...ve büyük oranda şu anki HARPS teleskobunu gölgede bırakacak.
Ve ESO`nun `Aşırı Büyük Teleskobu` tamamlandığında,
üzerinde yaşam olan yabancı küreler için kanıt arayacak.
Yeryüzünde yaşamdan bol ne var!
Kuzey Şili akbabaları, küçük develeri, yaban tavşanlarını ve kocaman kaktüsleri paylaşıma sunar.
Atacama çölünün kurak toprakları bile dayanıklı mikro organizmalar ile dolup taşar.
Yıldızlararası ortamda yaşamın temel yapıtaşlarını bulmuştuk.
Gezegenlerin ne kadar bol olduğunu öğrendik.
Milyarlarca yıl önce, kuyruklu yıldızlar yeryüzüne suyu ve organik molekülleri getirmişlerdi.
Aynı şeyin başka yerler içinde gerçekleşmesi beklenemez mi ?
Ya da yalnız mıyız ?
Şimdiye kadar ki en büyük soru !
Ve cevaba neredeyse ulaşılmak üzere.
Büyük Yapıları İnşa Etmek
Gökbilim büyük bir bilim dalıdır.
Dışarıda kocaman bir Evren var
ve evrenin keşfi için devasa aletlere ihtiyacımız var.
Bu Palomar Dağı'ndaki 5-metrelik Hale aynalı teleskopu.
Elli yıl önce, Avrupa Güney Gözlemevi kurulurken
dünyadaki en büyük teleskoptu.
ESO'nun Cerro Paranal'daki Çok Büyük Teleskopu şimdi bir son teknoloji harikası.
Tarihteki en güçlü teleskop olarak
İçindeki yaşadığımız Evrenin tüm görkemini gözler önüne seriyor.
Fakat gökbilimciler hedeflerini daha da büyük aletler üzerine kuruyorlar.
Ve ESO bu hayalleri gerçekleştiriyor.
Atacama'da bulunan San Pedro.
Olağanüstü manzaranın ve doğa harikalarının arasında kalan,
bu ilginç kasaba yerli Atacameñolara ve
maceraperest gezginlere evsahipliği yapmaktadır.
Ve tabi ki ESO gökbilimci ve teknisyenlerine.
San Pedro'dan çok uzak olmayan bir yerde, ESO'nun ilk rüya makinesi oluşmaya başlıyor.
Adı ALMA – Atacama Büyük Milimetre/milimetre-altı Dizgesi.
ALMA, Avrupa, Kuzey Amerika ve Doğu Asya ortaklığı projesidir.
Dev bir yakınlaştırıcı mercek gibi çalışıyor.
Birbirine yakın 66 anten bir geniş-açı görüşü sağlıyor.
Aralarındaki uzaklık arttığında, gökyüzünde daha küçük bir alanın çok daha detaylı bir görüntüsünü elde edebiliyor.
Milimetre-altı dalgaboylarında, ALMA evreni farklı dalgaboylarında görmektedir.
Fakat neyi ortaya çıkaracak?
Büyük Patlama'nın başlangıcında Evrendeki ilk gökadaların doğumunu.
Moleküler gazın soğuk ve tozlu bulutlarını
— yeni güneş ve gezegenlerin doğduğu yıldız doğumevlerini.
Ve: evrenin kimyasını.
ALMA organik moleküllerin izini arayacak — bunlar yaşamın yapıtaşlarıdır.
ALMA antenlerinin inşası tüm hızıyla devam ediyor.
Lore ve Otto adlı iki dev taşıyıcı,
tamamlanan antenleri Chajnantor Platosu'na taşıyor.
Deniz seviyesinin 5000 metre üzerinde,
dizge, mikrodalga evrenin eşsiz bir görüntüsünü sağlıyor.
ALMA neredeyse tamamlanmak üzereyken,
ESO'nun bir sonraki rüya makinesi hala birkaç yıl uzakta.
Şuradaki dağı görüyor musunuz?
Orası Cerro Armazones.
Paranal'a çok uzak değil,
burası insanlık tarihindeki en büyük teleskopa ev sahipliği yapacak.
Avrupa Aşırı Büyük Teleskopu ile tanışın.
Dünyanın gökyüzünü izleyen en büyük gözü.
Yaklaşık kırk metre çapındaki gösterişli aynası
E-ELT basitçe daha önce inşa edilmiş tüm teleskopları gölgede bırakacak.
Neredeyse sekiz yüz bilgisayar kontrollü ayna parçası
Karmaşık optik yapı mümkün olan en keskin görüntüleri sağlamaktadır.
Yaklaşık bir kilise kulesi kadar yüksek bir kubbe.
E-ELT, bir en iyiye ulaşma çabasıdır.
Yine de gerçek harika, tabi ki, dışardaki evrende bulunmaktadır.
E-ELT diğer yıldızların etrafında dolanan gezegenleri ortaya çıkaracak.
Tayfölçeri bio-işaretçilere bakarak,
bu uzaylı dünyalara ait atmosferlerin kokusunu alacak.
Daha da ötesinde, diğer gökadalarda bulunan tekil yıldızları araştıracak.
Komşu şehirlerde bulunan kimselerle ilk kez görüşmeye benziyor.
Kozmik bir zaman makinesi gibi çalışarak,
dev teleskop bizi herşeyin başladığı
milyarlarca yıl öncesine götürecek.
Ve belki de
— gökadaların hızla artan şekilde birbirlerinden uzaklaşmasını
sağlayan gizemli bir gerçek.
Gökbilim büyük bir bilim, ve büyük gizemlerin bilimidir.
Dünya dışında yaşam var mı?
Evrenin kökeni nedir?
ESO'nun yeni canavar teleskopu bunları anlamak için araştırmalarımıza yardımcı olacak.
Henüz orada değiliz, fakat bu uzun sürmeyecek.
Peki sonrası?
Aslında kimse bilmiyor.
Fakat ESO maceraya hazır.