Atacama Buyuk Milimetre-Milimetre Alti Dizgesi
-Kozmik kokenlerimizin pesinde-
Dunyanin en elverissiz yerlerinden biri olan...
Sili Andlarinda, issiz Chajnantor Platosunun tepelerinde.
Amid volkanlari...
Kurak duzlukler...
ve siddetli ruzgarlar...
ALMA-Atacama Buyuk Milimetre-Milimetre alti Dizge`si hazir.
Yerkuredeki Gokbilimciler ve Bilim insanlari...
bu ani on yillardir sabirsizlikla bekliyorlardi.
ALMA dunyanin en buyuk Gokbilim projesidir.
Fakat bu, siradan, bildigimiz bir teleskop degildir.
Gorulebilir isigi toplayip analiz etmek yerine,
elektromanyetik tayfin daha once hic el degmemis farkli ve buyuk bir kismini ele alir.
Evrene yeni bir pencere acar.
ALMA, gokbilimindeki en sicak konulardan birini- soguk ve uzak Evreni kesfeder.
Herkes, kozmik kokenlerimiz hakkindaki en derin bazi sorulara yanitlar ariyor.
Yildizlar ve gezegenler nasil olustu?
Ilk gokadalar nasil olustu ?
Kuzey Sili`deki Chajnantor platosu,
deniz seviyesinin 5000 metre uzerinde, sozun tam anlamiyla! nefes kesici yukseklikte..
ALMA serpildi.
Gecen bir kac yil icinde,
yuksek corak duzlukler boyunca 50 den fazla anten kuruldu.
ALMA, Avrupa, Kuzey Amerika ve Dogu Asya ortakliginda ve..
Sili ile isbirligi icerisinde yapilan essiz ve devasa bir teleskoptur.
Son teknoloji urunu 66 adet anten, milimetre ve milimetre alti dalgaboylarinda...
Evren`i gozlemleyecek.
Bu gorulebilir isigin dalgaboylarindan 1000 kat daha uzundur.
Bu isik bize Evren`in en soguk ve...
en uzak cisimlerinden ulasir.
Atmosferdeki su buhari Evren`in sakli koselerinden gelen...
bu zayif fisiltilarin bize ulasmasini engeller.
Bu nedenle, onlari yakalamak icin oldukca yuksek ve kuru alanlara cikmamiz gerekir.
-mesela Chajnantor gibi
-ALMA`nin dogumu-
ALMA projesinin tarihi onlarca yil geriye dayanir.
Avrupa, Kuzey Amerika ve Dogu Asya`dan Bilim insanlari..
Milimetre ve milimetre alti gozlemleri amaciyla yeni ve buyuk teleskoplar yapmak adina...
3 ayri oneri gelistirdi.
Sonunda bu uc oneri bir taneye indirgendi.
Buyuk Bilim demek dunya capinda buyuk isbirligi demektir.
Ulkeler tek baslarina yapamadiklarini bir araya gelerek gerceklestirebilirler.
Butun, parcalarin toplamindan daha buyuktur.
ALMA projesi artik dogmustu!
-Dogru yerleskeyi bulmak-
Bu yeni teleskobun bir eve ihtiyaci vardi,
ve gozler Chajnantor`e cevrildi.
Yerleske, astronomik ve meteorolojik her acidan bastan asagiya test edildi...
ve atmosfer gunluk olarak goruntulendi.
Sonuc: Chajnantor, ALMA icin mukemmel bir yerdi.
-Temeller atiliyor-
Yapima 2003 yilinda, ALMA Dizgesi Kontrol Yerleskesi`nin...
temel atimiyla baslandi.
Deniz seviyesinden 5000 metre yukseklikte kosullar...
sert ve cok cetindi.
Sert ruzgarlar.
Dusuk sicaklik.
Yogun morotesi (UV) radyasyon.
Ve asiri ince bir atmosfer.
o kadar inceki, insanlarin calisabilmesi icin oksijen destegine ve...
siki saglik denetimlerine ihtiyaclari vardir.
-Aletlerin islenmesi-
ALMA antenlerinin uretimi...
3 ortak ulke arasinda paylasildi.
3 model anten, yeteneklerini sergilemek amaciyla Amerika`da...
`Cok Buyuk Dizge` yerleskesindeki, ALMA tesislerinde biraraya getirildi.
Yuksek platodaki 66 anten, ALMA`nin en onemli parcalariydi.
Buyuk canaklari, uzaydan gelen zayif milimetre dalgalarini toplarlar.
Bu antenler tamamen son teknoloji urunleriydi.
Yuzeyleri bir kagit parcasinin kalinligindan cok daha yuksek hassasiyete sahiptir.
15 km uzakliktaki bir golf topunu ayirt etmek icin yeterince hassas bir sekilde hareket edebilirler.
Ve, Chajnantor uzerindeki tehlikelere gogus gererek hayatta kalmak zorundalar.
25 anten Avrupa Guney Gozlemevi (ESO) tarafindan...
25 tanesi Amerikan Ulusal Radyo Astronomy Gozlemevi tarafindan,
ve 16 tanesi de Japonya Ulusal Astronomi Gozlemevi tarafindan karsilandi.
Tam anlamiyla dunya capinda bir caba ile,
Anten bilesenleri, dunya uzerindeki bircok yerde yapildi.
Ve ilk kez icin gokyuzunu gozlemlemek uzere..
hazir bir sekilde bekletildikleri `Operasyon Destek Birim`ine...
birlestirilmek ve test edilmek uzere gonderildiler.
-Ilk antenlerin birlestirilmesi-
Ilk ALMA anteni alindi ve kisa bir zaman sonra...
iki anten basarili bir sekilde birbirine baglandi.
Herbir antendeki dedektorler, canaklar tarafindan toplanan...
zayif sinyaller arasindaki en ince bir ayrintiyi kaydederler.
Bu dedektorler, turlerinin en hassas olanlarindandir.
Helyum gazi kullanilarak mutlak sifir noktasinin...
hemen ustune, 4 dereceye kadar sogutulurlar.
-Yeni zirvelere ulasmak-
Ilk tamamlanan anten `Dizge Operasyon Alani`na dogru...
yolunu tutmaktadir.
Ozel olarak yapilmis 2 arac, Otto ve Lore,
yaklasik 100 tonluk antenleri tasirlar.
Otto ruzgarli yollari dikkatlice tirmanarak,
ileri teknoloji anteni,
yuksek platodaki asil evlerine tasiyor.
Bu ilk antene, yakin zaman icinde digerleride katildi.
-Beklentileri gerceklestirmek-
2 ve daha sonra da 3 anteni ahenk icerisinde biraraya getirerek,
ilk gozlemler gerceklestirildi.
ALMA dizgesi, gerekli testlerin herbirini...
mukemmel bir sekilde tamamladi.
Milimetre ve milimetre alti dalgaboylari,
Gokbilimcilere Evren`in essiz bir penceresini sunar.
Fakat, Gokbilimcilerin ihtiyaci olan keskinlikte goruntuler icin,
bir tek canak anten teleskobu...
kilometrelerce buyuklukte olmaliydi (yapimi imkansiz)
Bunun yerine, ALMA, birbirinden en fazla 16 km ile ayrilmis...
ve bir duzluk uzerine yayilmis...
66 ayri anteni kullanmaktadir.
Antenler birbirine baglanir ve sinyalleri birlestirilir.
Sonuc: emsalsiz hassasiyet ve cozunurlukte gozlem yapan...
butun bir dizge genisliginde kocaman bir teleskop.
Bu karmakarisik sinyalleri anlamli hale getirmek...
dunyadaki son teknoloji urunu guclu bilgisayarlarin isidir.
-Dunyadaki en hizli super bilgisayarlar kadar cok hizda-
saniyede 17 katrilyon islem gerceklestiren...
134 milyon islemcisiyle,
Chajnantor`daki ALMA bagdastiricisi,
herbir antenden gelen sinyalleri karsilastirir ve biraraya getirir.
Chajnantor`a zamanla daha cok anten ulasiyor.
Operasyon Destek Birimi, Gozlemevi Kontrol Merkezi,
biraz daha elverisli bir yukseklik olan 2900 metrede sekilleniyor.
Yerleske oldukca uzun zamandir...
teleskobu calistirmak,
anten ve diger ekipmanlari hazir hale getirip test etmek ile mesgul.
Ve ALMA calisanlarinin evi.
Gozlemevinde gunduz ve gece vardiyalari esnasinda.
-Santiago Merkez Binasi-
Ev sahibi ulke, Sili`nin baskentinde,
ALMA Santiago Merkez Binasi yapildi.
Burada, ek ALMA Buro`sunun...
teknik, bilimsel ve idari personeli calisiyor.
-Mukemmeli ortaya koymak-
Yapim asamasi bitmeden once bile,
ilk bilimsel gozlemler...
bir kisim anten dizgesi ile baslamisti.
ALMA gozlerini acmisti.
Tum dunyadan binlerce biliminsani,
bu imkanlari ilk kullanabilecek sansli birkac kisi olabilmek icin yarisiyordu.
Sadece 16 anten ile bile,
ALMA zaten turunun en guclu teleskobuydu.
Ilk bilimsel gozlemler herkesin umitlerini gerceklestirmisti.
Antennae Gokadalari,
korkunc derecede sekli bozulmus carpisan bir gokada cifti.
Gorulebilir isik bizlere Gokadalardaki yildizlari gosterebilir.
Fakat, ALMA, yeni yildizlarin dogdugu...
soguk ve yogun gaz bulutu bolgeleri aciga cikarir.
Ozel bir gokada, Centaurus A`nin kalbi.
ALMA, gokada merkezinin gorunmesini engelleyen isik gecirmez toz seritlerinin arasindan bakar.
Komsu yildiz, Fomalhaut, dan bir manzara, gezegen sistemlerinin...
nasil olustugu ve gelistigine dair ipuclari vermektedir.
Bir kahverengi cucenin etrafinda bulunan kozmik toz tanecikleri,
kayalik gezegenlerin Evrenimizde,
bizim dusundugumuzden cok daha yaygin oldugunu ileri surer.
Ilk kez gunes benzeri genc bir yildizin etrafinda gorulen...
seker molekulleri.
Yildizlar etrafinda sekillenen yeni gezegenlerin bir parcasi olan ve...
dogru zamanda dogru yerde olan yasamin temel yapitaslari.
Yasli yildiz, R Sculptoris etrafindaki madde icerisinde beklenmedik sarmal bir yapi...
bu olmekte olan yildizin sirlarini ortaya cikardi.
Genc bir yildiz etrafindaki...
maddesel disk icerisindeki...
bir bosluk boyunca akan genis gaz akintilari.
Dev gezegenlerin dogumunda onemli bir asama...
ilk kez gozlendi.
Bunlarin hepsi, dizge daha tam anlamiyla tamamlanmadan once gozlenenler.
-Yeni ufuklara dogru-
ALMA`nin goreve baslamasi yeni bir cagin gelisini mujdeliyor.
Yolculuk cok uzundu.
ALMA, bir fikirden,
bir yapim projesine,
bir tam randimanli calisan gozlemevine,
ve gercek anlamda evrensel bir ortakliga gelisti.
Sili Atacama colunun sakin ve tenha guzelliginde ALMA,
artik gelecek icin hazirdir.
Dunya`daki Gokbilimcileri,
bu olaganustu teleskobu kullanarak,
Evren`in sakli sirlarindaki derinkliklere bakabilecekler.
Kozmik kokenlerimizin pesinde...
ALMA, Atacama Buyuk Milimetre ve Milimetre Alti Dizgesi.
Meraklarinin, kendilerine en buyuk sorulari sordurtanlara
Uyarlama: ESO, Ceviri: Fahri Ozturk (JBCA, Manchester / ESON Turkiye Ekibi)